Türkiye Yargı İş Yükü Analiz Raporu

Türkiye yargı sistemi, 2009’dan bu yana mutlak dosya hacminde %124’lük bir artış yaşamıştır. Aynı dönemde nüfus yalnızca %19 artarken, mahkemelere gelen dosya sayısı 3,9 milyondan 8,8 milyona yükselmiştir. Hâkim ve savcı kadrosu da %115 oranında güçlendirilmiş olmasına rağmen, dosya artış hızı kadro artışını geçtiğinden, yargı mensubu başına düşen iş yükü yatay seyrederek sistematik bir birikime dönüşmüştür.

Bu rapor, UYAP İstatistik Bilgi Sistemi resmi verileri, HSK Faaliyet Raporları ve Adalet Bakanlığı 2024 İstatistikleri temel alınarak hazırlanmış olup; mahkeme, savcılık ve icra dairelerindeki yapısal sorunları tespit ederek somut çözüm önerileri sunmaktadır.

Temel Bulgular

Yargı gerçekten yavaşladı mı?

Raporun ortaya koyduğu en kritik bulgu şudur: “Yargı yavaşladı” algısı, bireysel performans düşüşünden ziyade yapısal iş yükü patlamasının sonucudur. Temizleme oranı verileri, hâkimlerin gelen dosyanın %90-97’sini yıl içinde karara bağlamaya devam ettiğini göstermektedir. Sorun bireysel hızda değil, gelen dosya hacmindedir.

Derdest dosya birikimi

Mahkemelerdeki derdest dosya stoku 2,4 milyondan 5,7 milyona çıkmıştır. Bu, %127’lik bir artışa karşılık gelmektedir. Her yıl çözülemeyen dosyalar bir sonraki yıla devredilmekte ve stok sürekli büyümektedir.

İcra dairelerindeki derdest dosya ise 11 milyondan 24,5 milyona ulaşmıştır. Bu rakam, Türkiye nüfusunun yaklaşık %28’ine denk gelen bir borç/alacak uyuşmazlığı stokunu temsil etmektedir.

Kadro ve dosya arasındaki makas

2009’dan bu yana hakim ve savcı sayısı 11.478’den 24.797’ye çıkarılmıştır (%116 artış). Ancak dosya artışı %124 olduğundan, kadro artışı iş yükünü karşılayamamıştır. 100.000 kişiye düşen hâkim sayısı 10,1’den 19,9’a yükselmiş olsa da, hâkim başına düşen dosya sayısı yatay seyretmeye devam etmektedir.

Nüfus Dışı Sebepler

Nüfus %19 artarken dosya %124 arttığına göre, artışın büyük kısmı nüfus dışı faktörlerden kaynaklanmaktadır. Etki sıralamasına göre başlıca sebepler şunlardır:

Dijital suç patlaması

Dolandırıcılık dosyalarında %41’lik artış yaşanmıştır. Dijital platformlar üzerinden işlenen suçlar, ceza yargısında en hızlı büyüyen dosya kategorisini oluşturmaktadır.

Mevzuat enflasyonu

KVKK, tüketici hakları mevzuatı ve iş güvenliği düzenlemeleri gibi yeni yasal çerçeveler, dava açma alanlarını genişletmiştir. Her yeni düzenleme potansiyel uyuşmazlık alanı yaratmaktadır.

Ekonomik volatilite

Tazminat davalarında %40 artış yaşanmış, icra dosya stoku büyümeye devam etmiştir. Kira uyuşmazlıklarında arabuluculuk anlaşma oranı yalnızca %24 düzeyinde kalmaktadır.

Dava açma eşiğinin düşmesi

E-devlet sistemi ve dijital okuryazarlığın artması, vatandaşların hak arama bilincini ve dava açma eğilimini güçlendirmiştir.

Çözüm Önerileri

1. Zorunlu arabuluculuk kapsamının genişletilmesi

Mevcut anlaşma oranı %51’dir. Bu oranın %65-70’e çıkarılması halinde yılda 350.000-500.000 dosyanın mahkemeye ulaşması engellenebilir. Kira, tüketici ve 500.000 TL altı ticari uyuşmazlıklarda kapsam genişletilmesi; anlaşma sağlayanlara harç iadesi ve vergi avantajı sunulması önerilmektedir.

2. Dijital suçlarda ihtisas mahkemeleri

Dolandırıcılık dosyaları %41 artarak 169.000’e ulaşmıştır. Benzer modus operandi taşıyan dosyaların birleştirilmesi ve toplu yargılama imkânının sağlanması; emniyet-savcılık-banka arasında otomatik veri paylaşımı altyapısının kurulması önerilmektedir.

3. İcra dairelerinde yapay zekâ destekli dosya tasfiyesi

24,5 milyon derdest icra dosyasının önemli kısmı fiilen tahsil kabiliyetsizdir. Yapay zekâ ile tarama ve tasfiye süreci; rutin haciz, tebligat ve sorgulama otomasyonu; alacaklıya tahsil olasılığı bildirimi ile dosya düşürme teşviki sağlanmalıdır. Hedef: 3-5 milyon dosyalık bir azalma.

Bu rapor, Topluyıldız Legal Co. tarafından TL-AI OS kullanılarak hazırlanmıştır. Veri kaynakları: UYAP İstatistik Bilgi Sistemi, HSK Faaliyet Raporları, Adalet Bakanlığı 2024 İstatistikleri.